Əhalinin artması və texnologiyanın inkişafı ilə birlikdə, cəmiyyətin tələbatlarına cavab vermək məqsədilə yaradılan təşkilat və müəssisələrin sayı günbəgün artır. Hər şeyin asanlıqla əldə oluna bildiyi, istənilən məhsul və məqsədə rahat çatılan bazarlarda rəqabət yaranır. Hər bir təşkilat əsas məqsədlərinə çatmaq və bu prosesdə işləri idarə etmək üçün bir liderə və ya menecerə ehtiyac duyur və təşkilatın əsas komponentlərindən biri olan lider və ya menecerdə olması vacib olan əsas xüsusiyyətlər mövcuddur. İlk növbədə idarəetmə bir işin yönləndirilməsi və idarə olunmasıdırsa, menecer müəssisənin iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq idarəetmə məsuliyyətini üzərinə götürən şəxsdir. Liderlik isə statusdan asılı olmayan, inandıran, hərəkətə gətirən, öncüllük edən şəxsi bir prosesdir, lider isə bu prosesdə aktiv fəaliyyət göstərən şəxsdir. Həmçinin lider anlayışına baxıldıqda, bir çox menecer tərifində olduğu kimi, müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün bir şəxsin və ya qrupun fəaliyyətlərini yönləndirə və planlaşdıra bilən şəxs kimi izah olunur. Liderliyin lüğəvi mənası rəhbər, başçı, yol göstərən, öncü və istiqamətləndirici kimi anlayışlarla ifadə olunur. Sözün kökü olan “lead” isə öncüllük etmək, yol göstərmək kimi mənalara uyğun gəlir. İdarəetmə sahəsində araşdırma aparan alimlərin ən çox diqqət yetirdiyi mövzulardan biri olan liderlik minlərlə empirik tədqiqatın və tərifin mövzusu olmuşdur. Liderlik qrup məqsədlərinə çatmaq üçün qrup fəaliyyətinə təsir edən şəxs kimi tərif oluna bilər. Digər tərəfdən, işçilərin fəaliyyətlərinə təsir edərək onları idarə edə bilən şəxs liderdir. Bununla yanaşı, lider və qrup üzvləri arasında qarşılıqlı təsir mövcuddur. Başqalarını təsir edə bilən şəxslər lider kimi qəbul edilir. Bu, işçilərin fəaliyyətlərinə təsir göstərən bir güc mexanizmidir. Menecerdən fərqli olaraq liderin mütləq müəyyən edilmiş rəsmi səlahiyyəti olmaya bilər. Səlahiyyəti olduğu halda arxasınca gedilməyən menecerlər olduğu kimi, rəsmi vəzifəsi olmasa da bir çox insanı təsir edib yönləndirə bilən şəxslər də vardır. Bu səbəbdən lider işçilərin mövcud ehtiyaclarına cavab verə bilən və onları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirən şəxsdir. Müasir dövrdə liderlərin əsas rolu fərdi, qrup və təşkilati səviyyədə işçilərin öyrənməsini asanlaşdırmaq, motivasiyalarını artırmaq və onlara yeni baxış bucaqları təqdim etməkdir. Başqa sözlə, liderlik cəmiyyəti təşkil edən fərdləri müəyyən məqsədlər ətrafında birləşdirərək onları hədəflərə yönəltmək kimi izah oluna bilər. Müəssisələr baxımından isə bu, işçiləri təşkilat məqsədləri ətrafında birləşdirərək onların səmərəli işləməsini təmin etmək deməkdir. Müxtəlif araşdırmalar nəticəsində liderlik anlayışının müəyyən amillərə görə fərqləndiyi müşahidə olunur. Bunlardan biri Transaksion liderlikdir. Bu liderlik növü lider ilə qrup üzvləri arasında işə əsaslanan münasibət və liderin davranışları nəticəsində formalaşır. Ənənəvi quruluşa malik olan bu liderlər keçmişin müsbət ənənələrini qoruyaraq onları gələcəyə daşımağı hədəfləyir. Digər liderlik növü isə Transformasion liderlikdir. Bu model fərdlərin daha yüksək nailiyyət əldə etməsi üçün motivasiyanın vacibliyini vurğulayır və gələcəyə, yeniliyə və dəyişikliklərə yönəlmiş vizioner yanaşmanı əhatə edir. Transformasion liderlər təşkilatda çalışanların enerjisini, gözləntilərini, tələblərini və məqsədlərini qrup məqsədlərinə uyğun şəkildə formalaşdırmağa çalışır. İnanc və koordinasiya yaradaraq qrupun həyat keyfiyyətini artırır və sinerji yaradır. Onlar yalnız araşdıran və sorğulayan deyil, həm də ənənəvi bürokratiyada sahibkarlıq və inkişaf üçün uyğun mühit yaradan, yüksək enerjiyə malik və fərdi, qrup və cəmiyyət maraqlarını uyğunlaşdırmağa çalışan şəxslərdir. Digər model isə Sərbəst liderlikdir. Bu liderlər idarəetmə səlahiyyətindən aktiv istifadə etməyən, tabeliyində olanları az yönləndirən və məsuliyyətdən yayınan şəxslərdir. Bu tip liderlikdə əməkdaşlara təşkilatın məqsədləri təqdim olunur və onlar bu məqsədlərə şəxsi bacarıqları ilə çatmağa çalışırlar. Qrup üzvlərinin inkişafına diqqət yetirilmədiyi üçün onlar özlərini inkişaf etdirməyə məcbur qalırlar. Bu tip liderlikdə kommunikasiya məhduddur və idarəetmə ehtiyacı azdır, bu da liderlik xüsusiyyətləri tam olmayan idarəçilərdə tez-tez müşahidə olunur. Bu liderlik növü liderin təsir imkanlarını azaldır, qrupu ortaq məqsədlərə yönəltməkdə zəif qalır və fərdi uğurlar xaricində qrup uğurunun əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olur.
- Liderliyin tərifi
- Növlərə ayrılması
- Liderlik inkişaf trendleri
Bu ilin önə çıxan liderlik inkişaf trendləri
Effektiv liderlik inkişafına olan ehtiyac hər zaman çox vacib olmuşdur. İş dünyasında şirkətlər gündəlik çətinliklərin öhdəsindən gəlmək və komandaları idarə etmək üçün güclü liderlərə ehtiyac duyur. Lider yetişdirmək sadəcə menecer işə götürməkdən daha artıqdır. Bu, hər vəziyyəti idarə edə bilən, həll yolları tapa bilən və başqalarını da eyni şəkildə motivasiya edə bilən liderlər deməkdir. Bəs 2023-cü ildə iş həyatını yönləndirəcək 10 liderlik inkişaf trendi hansılardır? Bunlardan birincisi Kollektiv liderlikdir. Bir çox şirkət liderliyi fərdi bir rol kimi qəbul edir. Lakin bu yeni trend bu yanaşmanı tamamilə dəyişir. Bu tip liderlik Y nəsilinin komanda işi anlayışından faydalanır. Tək bir lider əvəzinə liderlər komanda olaraq birlikdə çalışır. Bu yanaşma daha innovativ və yaradıcı ideyaların yaranmasına səbəb olur və eyni zamanda bütün məsuliyyətin bir şəxsin üzərinə düşməsinin qarşısını alır. Digər trend isə Daxili inkişafdır. Baby Boomer nəslinə aid liderlərin təqaüdə çıxması ilə yeni liderlərə olan ehtiyac artır. Y nəslinin böyük hissəsi hələ liderlik roluna hazır hiss etmir və bu səbəbdən daha çox öz bizneslərini qurmağa üstünlük verir. Bu isə şirkətlərin daxilində potensial liderləri müəyyən edib onların inkişafına investisiya etməsini zəruri edir. Bu sahədə nə qədər çox yatırım edilərsə, şirkətlər liderlərin ayrılması və ya təqaüdə çıxması zamanı yeni liderlər tapmaqda bir o qədər hazır olur. Müasir liderlər informasiya yükü və qərarvermə çətinlikləri səbəbilə problemlər yaşayır. Bunun həlli isə Beyin təlimidir. Bu yeni metod liderlərə fərqli düşünməyi öyrədir, məhsuldarlığı artırır və tükənmənin qarşısını alır. Digər trend isə Çevik inkişafdır. Liderlər daha kompleks problemləri həll etmək və daha çox bacarıq əldə etmək üçün çalışır. Bu məqsədlə hazırlanmış proqramlar onların davamlı inkişafını təmin edir. Qlobal miqyasda fəaliyyət göstərən şirkətlərin artması ilə Qlobal liderlik daha da vacib hala gəlir. Liderlər müxtəlif mədəniyyətlərlə işləməyi öyrənməlidir. Ən kiçik səhv belə iş münasibətlərinə və müştəri potensialına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə liderlər fərqli mədəniyyətləri başa düşməlidir. Eyni zamanda yüksək kadr axını və pandemiya təsirləri səbəbilə Məqsəd yönümlü liderlik ön plana çıxır. İşçilərin saxlanılması üçün ən effektiv faktor elastiklik və liderlərin səmimi yanaşmasıdır. 2023-cü ildə gözlənilən digər problem isə ixtisaslı lider çatışmazlığıdır.
Əhalinin artması və texnologiyanın inkişafı ilə birlikdə, cəmiyyətin tələbatlarına cavab vermək məqsədilə yaradılan təşkilat və müəssisələrin sayı günbəgün artır. Hər şeyin asanlıqla əldə oluna bildiyi, istənilən məhsul və məqsədə rahat çatılan bazarlarda rəqabət yaranır. Hər bir təşkilat əsas məqsədlərinə çatmaq və bu prosesdə işləri idarə etmək üçün bir liderə və ya menecerə ehtiyac duyur və təşkilatın əsas komponentlərindən biri olan lider və ya menecerdə olması vacib olan əsas xüsusiyyətlər mövcuddur. İlk növbədə idarəetmə bir işin yönləndirilməsi və idarə olunmasıdırsa, menecer müəssisənin iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq idarəetmə məsuliyyətini üzərinə götürən şəxsdir. Liderlik isə statusdan asılı olmayan, inandıran, hərəkətə gətirən, öncüllük edən şəxsi bir prosesdir, lider isə bu prosesdə aktiv fəaliyyət göstərən şəxsdir. Həmçinin lider anlayışına baxıldıqda, bir çox menecer tərifində olduğu kimi, müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün bir şəxsin və ya qrupun fəaliyyətlərini yönləndirə və planlaşdıra bilən şəxs kimi izah olunur. Liderliyin lüğəvi mənası rəhbər, başçı, yol göstərən, öncü və istiqamətləndirici kimi anlayışlarla ifadə olunur. Sözün kökü olan “lead” isə öncüllük etmək, yol göstərmək kimi mənalara uyğun gəlir. İdarəetmə sahəsində araşdırma aparan alimlərin ən çox diqqət yetirdiyi mövzulardan biri olan liderlik minlərlə empirik tədqiqatın və tərifin mövzusu olmuşdur. Liderlik qrup məqsədlərinə çatmaq üçün qrup fəaliyyətinə təsir edən şəxs kimi tərif oluna bilər. Digər tərəfdən, işçilərin fəaliyyətlərinə təsir edərək onları idarə edə bilən şəxs liderdir. Bununla yanaşı, lider və qrup üzvləri arasında qarşılıqlı təsir mövcuddur. Başqalarını təsir edə bilən şəxslər lider kimi qəbul edilir. Bu, işçilərin fəaliyyətlərinə təsir göstərən bir güc mexanizmidir. Menecerdən fərqli olaraq liderin mütləq müəyyən edilmiş rəsmi səlahiyyəti olmaya bilər. Səlahiyyəti olduğu halda arxasınca gedilməyən menecerlər olduğu kimi, rəsmi vəzifəsi olmasa da bir çox insanı təsir edib yönləndirə bilən şəxslər də vardır. Bu səbəbdən lider işçilərin mövcud ehtiyaclarına cavab verə bilən və onları ortaq məqsəd ətrafında birləşdirən şəxsdir. Müasir dövrdə liderlərin əsas rolu fərdi, qrup və təşkilati səviyyədə işçilərin öyrənməsini asanlaşdırmaq, motivasiyalarını artırmaq və onlara yeni baxış bucaqları təqdim etməkdir. Başqa sözlə, liderlik cəmiyyəti təşkil edən fərdləri müəyyən məqsədlər ətrafında birləşdirərək onları hədəflərə yönəltmək kimi izah oluna bilər. Müəssisələr baxımından isə bu, işçiləri təşkilat məqsədləri ətrafında birləşdirərək onların səmərəli işləməsini təmin etmək deməkdir. Müxtəlif araşdırmalar nəticəsində liderlik anlayışının müəyyən amillərə görə fərqləndiyi müşahidə olunur. Bunlardan biri Transaksion liderlikdir. Bu liderlik növü lider ilə qrup üzvləri arasında işə əsaslanan münasibət və liderin davranışları nəticəsində formalaşır. Ənənəvi quruluşa malik olan bu liderlər keçmişin müsbət ənənələrini qoruyaraq onları gələcəyə daşımağı hədəfləyir. Digər liderlik növü isə Transformasion liderlikdir. Bu model fərdlərin daha yüksək nailiyyət əldə etməsi üçün motivasiyanın vacibliyini vurğulayır və gələcəyə, yeniliyə və dəyişikliklərə yönəlmiş vizioner yanaşmanı əhatə edir. Transformasion liderlər təşkilatda çalışanların enerjisini, gözləntilərini, tələblərini və məqsədlərini qrup məqsədlərinə uyğun şəkildə formalaşdırmağa çalışır. İnanc və koordinasiya yaradaraq qrupun həyat keyfiyyətini artırır və sinerji yaradır. Onlar yalnız araşdıran və sorğulayan deyil, həm də ənənəvi bürokratiyada sahibkarlıq və inkişaf üçün uyğun mühit yaradan, yüksək enerjiyə malik və fərdi, qrup və cəmiyyət maraqlarını uyğunlaşdırmağa çalışan şəxslərdir. Digər model isə Sərbəst liderlikdir. Bu liderlər idarəetmə səlahiyyətindən aktiv istifadə etməyən, tabeliyində olanları az yönləndirən və məsuliyyətdən yayınan şəxslərdir. Bu tip liderlikdə əməkdaşlara təşkilatın məqsədləri təqdim olunur və onlar bu məqsədlərə şəxsi bacarıqları ilə çatmağa çalışırlar. Qrup üzvlərinin inkişafına diqqət yetirilmədiyi üçün onlar özlərini inkişaf etdirməyə məcbur qalırlar. Bu tip liderlikdə kommunikasiya məhduddur və idarəetmə ehtiyacı azdır, bu da liderlik xüsusiyyətləri tam olmayan idarəçilərdə tez-tez müşahidə olunur. Bu liderlik növü liderin təsir imkanlarını azaldır, qrupu ortaq məqsədlərə yönəltməkdə zəif qalır və fərdi uğurlar xaricində qrup uğurunun əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olur.
- Liderliyin tərifi
- Növlərə ayrılması
- Liderlik inkişaf trendləri
Bu ilin önə çıxan liderlik inkişaf trendləri
Effektiv liderlik inkişafına olan ehtiyac hər zaman vacib olmuşdur. Şirkətlər gündəlik çətinliklərin öhdəsindən gəlmək və komandaları idarə etmək üçün güclü liderlərə ehtiyac duyur. Lider yetişdirmək sadəcə menecer işə götürməkdən ibarət deyil. Bu, hər vəziyyəti idarə edə bilən, həll yolları tapa bilən və başqalarını motivasiya edə bilən şəxslər yetişdirmək deməkdir. 2023-cü ildə önə çıxan digər trendlərdən biri Yeni liderlərin inkişaf etdirilməsidir. Xüsusilə uzaqdan işləyən komandaların artması ilə şirkətlər əməkdaşların potensialını müəyyən etməkdə çətinlik çəkir. Bu səbəbdən liderlik potensialının inkişaf etdirilməsi kritik əhəmiyyət daşıyır. Digər mühüm trend isə İnklüziv liderlik və geri bildirim mədəniyyətidir. Şirkətlər yüksəlməkdə olan liderləri ön plana çıxarmalı və onların inkişafı üçün müntəzəm və konstruktiv geri bildirim verməlidir. Müasir iş modellərində ən böyük dəyişikliklərdən biri Səlahiyyət vermə və təşəbbüskarlıqdır. Ənənəvi iyerarxik strukturlar zəifləyir və əməkdaşlara daha çox qərarvermə azadlığı verilir. Bu da onların motivasiyasını və məsuliyyət hissini artırır. Digər trend isə Fərdiləşdirilmiş motivasiyadır. Komanda işi vacib olsa da, fərdi uğurlar ümumi performansa ciddi təsir göstərir. Buna görə liderlər hər əməkdaşın fərdi motivasiya mənbələrini düzgün müəyyən etməlidir. Son olaraq Lider kommunikasiya bacarıqları böyük əhəmiyyət kəsb edir. Xüsusilə Y və Z nəsilləri üçün ünsiyyət ən vacib faktorlardan biridir. Yeni nəsil liderləri yalnız iş mühitində deyil, sosial mediada da izləyir və onların düşüncə tərzindən ilham alır. Bu səbəbdən effektiv kommunikasiya müasir liderliyin əsas şərtlərindən birinə çevrilmişdir.
